6º GALEGO - UNIDADE 5: OS PRONOMES

Cancioneiro que recopila cantigas de Nadal

PRONOMES NUMERAIS

Aquí tes unha relación dos numerais en galego, que poden presentarse como determinantes ou pronomes. Da súa confrontación co castelán, convén que teñas en conta as seguintes diferenzas:

GALEGO	CASTELÁN	DIFERENZAS
Cardinais ______________________ 1 un, unha 2 dous, dúas 3 tres 4 catro 5 cinco 6 seis 7 sete 8 oito 9 nove 10 dez 11 once 12 doce 13 trece 14 catorce 15 quince 16 dezaseis 17 dezasete 18 dezaoito 19 dezanove 20 vinte 21 vinte e un, vinte e unha 22 vinte e dous, vinte e dúas 23 vinte e tres 24 vinte e catro 25 vinte e cinco 26 vinte e seis 27 vinte e sete 28 vinte e oito 29 vinte e nove 30 trinta 31 trinta e un, trinta e unha 32 trinta e dous, trinta e dúas 33 trinta e tres 34 trinta e catro ... 40 corenta ... 50 cincuenta 60 sesenta 70 setenta 80 oitenta 90 noventa 100 cen 101 cento un, cento unha 102 cento dous, cento dúas 103 cento tres 104 cento catro ... 110 cento dez ... 200 douscentos 300 trescentos 400 catrocentos 500 cincocentos, quiñentos 600 seiscentos 700 setecentos 800 oitocentos 900 novecentos 1 000 mil 1 001 mil un, mil unha 1 002 mil dous, mil dúas 1003 mil tres ... 2 000 dous mil, dúas mil 3 000 tres mil ... 1 000 000 un millón Ordinais (todos teñen feminino) 1 primeiro/a 2 segundo 3 terceiro 4 cuarto 5 quinto 6 sexto 7 sétimo 8 oitavo 9 noveno 10 décimo 11 décimo primeiro; undécimo 12 décimo segundo; duodécimo 13 décimo terceiro 14 décimo cuarto 15 décimo quinto 16 décimo sexto 17 décimo setimo 18 décimo oitavo 19 décimo noveno 20 vixésimo 21 vixésimo primeiro 22 vixésimo segundo 23 vixésimo terceiro 24 vixésimo cuarto  ... 30 trixésimo 40 cuadraxésimo 50 quincuaxésimo 60 sesaxésimo; sexaxésimo 70 septuxésimo 80 octoxésimo 90 nonaxésimo 100 centésimo 1 000 milésimo 1 000 000 millonésimo	___________________________ dos veintiuno, veintiuna veintidós veintitrés veinticuatro veinticinco veintiséis veintisiete veintiocho veintinueve ___________________________ decimotercero decimocuarto decimoquinto decimosexto decimoséptimo decimooctavo decimonoveno	____________________________ En galego dous presenta feminino. Esta serie escríbese en galego por palabras separadas. En castelán todo xunto. Ademáis vinte e dous en galego presenta xénero feminino. __________________________ Coma no caso anterior, esta serie escríbese con palabras separadas en galego, todo xunto en castelán.

6º - GALEGO - 4ª UNIDADE: PRONOMES PERSOAIS

Animais fantásticos

A continuación verás catro dos seres fantásticos presentes na mitoloxía popular de Galicia. Cada unha das imaxes leva un enlace que remite a outras páxinas que dan explicación de cada un destes personaxes fantasiosos.

O trasno	O lobishome
O Gatipedro	Os biosbardos

Pronomes persoais átonos de 3ª persoa [CD]

Da comparación destas formas entre o galego e o castelán, temos que destacar que en galego distinguimos tres grupos. Mentres que en castelán encontramos un.

Formas galegas:                                                                 

	singular		plural
	masculino	feminino	masculino	feminino
1ªs formas	o	a	os	as
2ªs formas	lo	la	los	las
3ªs formas	no	na	nos	nas

 

Se consultas o libro, dirache que: As 2ªs formas úsanse despois de formas verbais que rematen en –s ou –r, ou detras dos pronomes persoais nos, vos e lles. As 3ªs formas úsanse despois das formas verbais rematadas en ditongo.

Formas casteláns:                                                             

lo

la

los

las

Exemplos en ambas linguas cos pronomes en masculino singular:                         

galego		castelán
El ensínao Ti míralo Coméunolo Tes que comelo Merqueino	Non o ensina Non o miras Non nolo comeu Non o tes que comer Non o mequei	Él lo enseña Tú lo miras Nos lo comió Tienes que comerlo Lo compré	No lo enseña No lo miras No nos lo comió No tienes que comerlo No lo compré

NOTA Observemos que estas formas van diante ou despois do verbo e que, mentres cambian de posición en galego, cando se pasa a oración a negativa; non o fan en castelán. En Galego suprímense o –r e o –s finais dos verbos e pronomes persoais nos, vos, lles, cando se pospón a forma lo.                               Exemplo: Tes que come r lo

6º - GALEGO - 3ª UNIDADE: ORTOGRAFÍA DO ACENTO

VOCABULARIO

Brais escoita na cuncha o son do mar, Uxía ule as margaridas que encontra no lameiro e, xa ves, Xan acariña un mecoso gato mouro ó lado do larpeiro de Xurxo, que saborea un xeado; mentres Sabela está agachada tras un carballo axexando o que fan todos.

ORTOGRAFÍA DO ACENTO

Comparando a normativa da acentuación entre o galego e o castelán fixémonos nos seguintes aspectos nos que non coinciden as dúas linguas.

1º En galego, ás plabras agudas rematadas en vogal ou –s non se lle pon til se vai un ditongo decrecente na última sílaba.

GALEGO	CASTELÁN
Vou ver os animais salvaxes do zoo.	¿Cuándo os animáis a venir al cine?

2º Os adverbios rematados en –mente nunca levan til, aínda que sí o tivera o adxectivo do que proceden.

GALEGO	CASTELÁN
Saltou o valado habilmente.	Saltó el vallado hábilmente.

3º En galego as partículas interrogativas ou exclamativas non levan til.

GALEGO	CASTELÁN
¿Quen o fixo, como o fixo e por que o fixo?	¿Quién lo hizo, cómo lo hizo y por qué lo hizo?

Si levan til no caso de que poidan provocar equívocos.

·Dille qué comes. (Pregunta o que comes)

·Dille que comes. (Pide que lle digas que nese momento estás comendo)

4º Se coinciden dúas vogais pechadas (ui, iu) nunha mesma sílaba e a segunda é tónica, márcase o hiato cun til sobre esta.

GALEGO	CASTELÁN
Vaise construír un muíño neste soar.	Se va a construir un molino en este solar.
uí en construír e muíño forman hiato.	ui en construir es un diptongo, también lo es uí en cuídate.

6º - GALEGO - 2º UNIDADE: CONTRACCIÓNS CON DETERMINANTES

Na lingua castelá só se dan dúas contraccións:

1. al [a (preposición) + el (artigo)] 
   
2. del [de (preposición) +el(artigo)]

Exemplo: Al señor le hablaron del viaje a Madrid.

Sen embargo, na lingua galega encontramos bastantes máis. Algunhas delas recóllense nos seguintes recadros, que tamén podes ver no apéndice do libro.

CONTRACCIÓNS DO ARTIGO

	ARTIGOS DETERMINADOS				ARTIGOS INDETERMINADOS
PREPO- SICIÓNS	o	a	os	as	un	unha	uns	unhas
a	ao (ó)	á	aos(ós)	ás
con	co	coa	cos	coas	cun	cunha	cuns	cunhas
de	do	da	dos	das	dun	dunha	duns	dunhas
en	no	na	nos	nas	nun	nunha	nuns	nunhas
por	polo	pola	polos	polas

Observación: Ter en conta que ao debe pronunciarse como o e aos, como os.

Exemplo:

Olvidei as miñas lentes na mesa do salón da túa casa.

Puxeron unhas cortinas cunha cor moi rechamante.

CONTRACCIÓNS DOS DEMOSTRATIVOS

PREP

DEMOSTRATIVOS

este

ese

aquel

esta

esa

aquela

estes

eses

aqueles

estas

esas

aquelas

de

deste

dese

daquel

desta

desa

daquela

destes

deses

daqueles

destas

desas

daquelas

en

neste

nese

naquel

nesta

nesa

naquela

nestes

neses

naqueles

nestas

nesas

naquelas

Exemplo:

A foto dese libro non cabe neste marco.

CONTRACCIÓNS DOS INDEFINIDOS

 

PREP	INDEFINIDOS
	algún	algunha	algúns	algunhas	outro	outra	outros	outras
de	dalgún	dalgunha	dalgúns	dalgunhas	doutro	doutra	doutros	doutras
en	nalgún	nalgunha	nalgúns	nalgunhas	noutro	noutra	noutros	noutras

Exemplo:

Dalgún de vós son as cores, non son doutro neno calquera.